Ο ρακοσυλλέκτης της μεσαίας τάξης

Φωτό άρθρου

Ο Ζίγκφριντ Κρακάουερ, ο «περίεργος ρεαλιστής», όπως τον είχε αποκαλέσει ο Αντόρνο (ο οποίος δεν παρέλειπε επίσης να τον κατονομάζει ως τον πραγματικό δάσκαλό του στον Καντ), είναι μια ξεχωριστή περίπτωση στην ευρύτερη παράδοση του δυτικού μαρξισμού. Αρχιτέκτονας, φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, γνωστότερος όμως ως θεωρητικός του κινηματογράφου (από τα χρόνια της ωριμότητάς του στην Αμερική), παρέμεινε από την αρχή μέχρι το τέλος της σταδιοδρομίας του κάτι σαν πράκτορας της κριτικής σκέψης στο στρατόπεδο των μεσοστρωμάτων του ύστερου καπιταλισμού, ταγμένος στην υπόθεση της συναδέλφωσης των νεόκοπων «προλεταριοειδών» της μεσαίας τάξης με το βιομηχανικό προλεταριάτο, ενάντια στον ζυγό της αστικής τάξης, της τεχνοκρατίας και της μαζικής κοινωνίας.

Η εξαιρετική συλλογή Η μάζα ως διάκοσμος, από τον τίτλο ενός από τα πιο γνωστά δοκίμια του Κρακάουερ, μαρτυρεί πολύμορφα αυτή την ταξική και πολιτισμική πρόσδεση του συγγραφέα, ακολουθώντας τις παραλλαγές της και τις μεταπτώσεις της κατά τα νεανικά του χρόνια στη Φρανκφούρτη, από τις αρχές της δεκαετίας του 1920 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1930. Οπως πολλοί ιδεαλιστές διανοούμενοι της γενιάς του, ο Κρακάουερ ανδρώθηκε πνευματικά σε στενή σχέση με τους κύκλους του Αρχείου για την κοινωνική επιστήμη και την κοινωνική πολιτική, του περιοδικού που ενέπνευσαν οι Μαξ Βέμπερ και Βέρνερ Ζόμπαρτ, γράφοντας μάλιστα για λογαριασμό του το εκτενέστερο δοκίμιο αυτής της συλλογής, μια χαρακτηριστική πραγματεία ιδεοτυπικής εννοιολογικής ανάλυσης με τίτλο «Η ομάδα ως φορέας ιδεών».

Το 1923, όμως, η έκδοση του Ιστορία και ταξική συνείδηση του Γκέοργκ Λούκατς μεταστρέφει και τον Κρακάουερ, όπως και τόσους άλλους ομοϊδεάτες του, στον μαρξισμό, προσανατολίζοντας το ούτως ή άλλως αντισυμβατικό πνεύμα του σε μια πολύ ιδιαίτερη, μικρογραφική κριτική του υλικού και διανοητικού πολιτισμού του σύγχρονου μαζικού καπιταλισμού, η οποία δίνει τον τόνο σε όλη τη συλλογή και της οποίας το ύφος και τα αντικείμενα έμελλαν να εμπνεύσουν σε μεγάλο (και όχι επαρκώς αναγνωρισμένο) βαθμό στοχαστές του βεληνεκούς ενός Αντόρνο ή ενός Μπένγιαμιν.

Στα τέλη πια της δεκαετίας του 1920, η σκέψη του Κρακάουερ είχε αποκρυσταλλωθεί γύρω από την πιο συστηματική μελέτη της νέας μεσαίας τάξης του γερμανικού Μεσοπολέμου, των υπαλλήλων γραφείου. Το 1930, σε μια εποχή έντονης –και επίκαιρης μέχρι σήμερα ακόμα– ενασχόλησης με τα μεσοστρώματα από σημαντικούς όσο και αφανείς πλέον Γερμανούς κοινωνιολόγους (τον Εμίλ Λέντερερ, τον Τέοντορ Γκάιγκερ, τον Χανς Σπάιερ), δημοσιεύει μια σημαντική μελέτη για τα νέα, προλεταριοποιημένα και φτωχοποιημένα, αλλά «ενταγμένα» και καταναλωτικά υπαλληλικά στρώματα, η οποία δυστυχώς παραμένει αμετάφραστη στα ελληνικά, ωστόσο αποτυπώνεται στα δύο τελευταία δοκίμια του Η μάζα ως διάκοσμος, το «Για τα επιτυχημένα βιβλία και το κοινό τους» και την «Εξέγερση των μεσαίων στρωμάτων».

Ιδίως στο δεύτερο από αυτά, ο Κρακάουερ δείχνει την τόλμη (σχεδόν την αποκοτιά, θα έλεγε κανείς) της πολιτικής του σκόπευσης, καθώς καταπιάνεται με μια διεξοδική «αναμέτρηση με τον κύκλο της Πράξης», τον κύκλο δηλαδή του ακροδεξιού περιοδικού Die Tat, το οποίο, με τον ακραίο λαϊκισμό του, τις ανορθολογικές εξάρσεις του και τη λατρεία του ηγέτη που διακονούσε, υπήρξε από τους κύριους διανοητικούς προάγγελους του ναζισμού στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, έχοντας μεγάλη απήχηση στο μικροαστικό και κατώτερο μεσοαστικό αναγνωστικό κοινό.

Η κριτική του Κρακάουερ στην ιδεολογία της Πράξης είναι νηφάλια και συντριπτική, ο ίδιος όμως, σαν συνεπής «οπισθοφυλακή της εμπροσθοφυλακής» (σύμφωνα μ’ έναν ειρωνικό αυτοχαρακτηρισμό του), δεν διστάζει να ομολογήσει ότι μοναδική του μέριμνα είναι «το πεπρωμένο των αναντικατάστατων δυνάμεων της μεσαίας τάξης», «προς το συμφέρον της υπόθεσης που εκπροσωπεί» η Πράξη και η οποία συνίσταται στη «βαθιά εμπειρία της σύνδεσης του λαού», στην «κοινότητα του συντηρητικού ανθρώπου με τον νέο άνθρωπο στα αριστερά» (σελ. 205).

Είναι γνωστό πώς υλοποιήθηκε τελικά αυτή η ένωση συντηρητισμού και ριζοσπαστισμού και σε ποιον όλεθρο οδήγησε, καταδικάζοντας συγχρόνως το όραμα του Κρακάουερ να μείνει ισχνή ουτοπία. Ομως τα σπέρματα αυτής της ουτοπίας δεν χάθηκαν ολοσχερώς, σώζονται ακόμα στα στιγμιότυπα μιας αλλοτριωμένης ψευτοαστικής ζωής που η ματιά του Κρακάουερ τη συλλαμβάνει εδώ, με χάρη, οξυδέρκεια και απαρηγόρητη ψυχρότητα, από τη σκοπιά της λύτρωσής της. Ως συνήθως, οφείλουμε στον Βάλτερ Μπένγιαμιν τον ομορφότερο και ίσως ακριβέστερο χαρακτηρισμό του Κρακάουερ, του αιώνιου «γκρινιάρη», του παντοτινού «μουρτζούφλη» που τα όνειρά του τα διακατείχε η έμμονη εικόνα μιας συμφιλιωμένης ανθρωπότητας: «ένας ρακοσυλλέκτης το ξημέρωμα – την αυγή της ημέρας της επανάστασης».

Γιώργος Καράμπελας
Επιμέλεια: Μισέλ Φάις
 
 
πηγή https://www.efsyn.gr/tehnes/ekdoseis-biblia/anoihto-biblio/191203_o-rakosyllektis-tis-mesaias-taxis

Δείτε επίσης

Εκδόσεις ΠΛΕΘΡΟΝ Newsletter

Αρχείο

2018 - Ιούλιος

2018 - Μάιος

2018 - Μάρτιος

2018 - Φεβρουάριος